ภูเขาไฟพนมรุ้ง

ชื่อท้องถิ่น : ภูเขาไฟพนมรุ้ง

เขาพนมรุ้ง  เขาพนมรุ้งตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ ตำบลตาเป๊ก อำเภอเฉลิมพระเกียรติ อำเภอประโคนชัย และ อำเภอนางรอง มีระยะห่างจากทางหลวงหมายเลข 24 (โชคชัย-เดชอุดม) จากแยกบ้านตะโกโดยประมาณ  12 กิโลเมตร ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 70 กิโลเมตร เป็นภูเขาไฟหินบะซอลต์แบบกรวยที่ดับสนิทแล้ว มีรูปร่างคล้ายเต่ายักษ์ วางตัวยาวตามแนวทิศเหนือ-ใต้ ประมาณ 6 กิโลเมตร และตามแนวทิศตะวันออก-ตะวันตก ประมาณ 4 กิโลเมตร มีพื้นที่ของเนินภูเขาไฟประมาณ 24 ตารางกิโลเมตร ตั้งอยู่โดดเดี่ยวล้อมรอบด้วยที่ราบ  มีพื้นที่ภูเขาไฟลาวาหลาก ประมาณ 30 ตารางกิโลเมตร  มียอดเขาที่สูงเกิน 200 เมตร  มากกว่า 10 ยอด  บริเวณไหล่เขามีความชันประมาณ 6-15 องศา ยอดเขาเป็นแนวสันขอบปากปล่อง มีความสูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง 386 เมตร จัดเป็นภูเขาไฟลูกที่สูงที่สุดของจังหวัดบุรีรัมย์

ในจำนวนภูเขาไฟทั้งหมด 6 ลูก มีปล่องปะทุระเบิดกว้างประมาณ 800 เมตร และลึกประมาณ 60 เมตร ลักษณะเกือบกลม มีน้ำขังตลอดปีเรียกว่าทะเลสาบปล่องภูเขาไฟ (Crater lake) น้ำภายในทะเลสาบจะไหลสู่ลาดเขาทาง  ทิศตะวันออกเฉียงเหนือทำให้เกิดน้ำตกเล็กๆ หลายแห่งในหุบเขาด้านนี้ รูปแบบการระบายน้ำ(Drainage pattern) ของเนินภูเขาไฟทุกแห่ง จะมีลักษณะเป็นรัศมี มีร่องน้ำไหลออกจากศูนย์กลาง กระจายออกไปโดยรอบทุกทิศทาง เช่น คลองบุรี คลองปูน คลองลาดลงโพ ห้วยบุรี ฯลฯ คลองเหล่านี้ไหลลงสู่ลำปะเทีย  และลำชี และมีน้ำไหลเฉพาะในฤดูฝนเท่านั้น ปากปล่องช่องปะทุจะมีโครงสร้างเป็น แอ่งลึก ขอบปล่องด้านทิศเหนือ ปัจจุบันเป็นที่ตั้งสถานีรายงานเขาพนมรุ้งของกองทัพอากาศ ส่วนด้านทิศใต้เป็นที่ตั้งของปราสาทพนมรุ้ง และในอดีตทิศทางการไหลของลาวาจะไหลไปทางด้านทิศตะวันออกมากกว่าทิศอื่นๆ จึงทำให้เขาพนมรุ้งด้านทิศตะวันออกมีความลาดชันน้อยกว่าด้านอื่นๆ  

หินของภูเขาไฟพนมรุ้งเป็นหินชุดอัคนี ประกอบด้วยหินบะซอลต์เป็นส่วนใหญ่ ลักษณะมีรูพรุน เนื้อหินแข็งแต่เปราะ ส่วนหน้าดินบนภูเขาค่อนข้างตื้น ทำให้ต้นไม้โค่นล้มได้ง่าย เมื่อเกิดพายุฝนลมแรง พื้นที่ของเขาพนมรุ้งนอกจากเขตอุทยานประวัติศาตร์พนมรุ้งและเขตสถานีรายงานเขาพนมรุ้งแล้ว ที่เหลือจัดเป็นเขตป่าสงวนแห่งชาติสภาพเป็นป่าเต็งรังซึ่งจะผลัดใบในฤดูแล้งทำให้เกิดไฟป่าอยู่บ่อยครั้ง

นอกจากแหล่งน้ำ ที่ปากปล่องช่องปะทุซึ่งถูกดัดแปลงให้เป็นสระน้ำรูปสี่เหลี่ยมแล้ว ยังมีแหล่งน้ำโดยรอบเขาพนมรุ้ง ตามธรรมชาติที่เกิดจากโพรงหินซึ่งมีขนาดไม่ใหญ่นักอยู่ในพื้นที่สถานีรายงานเขาพนมรุ้ง 1 แห่ง และบริเวณวัดเขาพนมรุ้ง (วัดบัวตะเคียน) อีก 1 แห่ง โดยรอบเชิงเขาจะพบแหล่งเก็บกักน้ำสำคัญอยู่หลายแห่ง ซึ่งที่ตั้งของแหล่งน้ำเหล่านี้ สอดรับกับร่องน้ำตามธรรมชาติด้วย ในปัจจุบันน้ำไหลตามร่องน้ำดังกล่าว ลงสู่แหล่งน้ำต่างๆ เฉพาะช่วงฤดูฝนเท่านั้น แต่ก็ยังสามารถเก็บกักน้ำ ไว้ได้ตลอดทั้งปีโดยไม่เคยพบว่ามีแหล่งน้ำใดแห้งขอดเลยแม้ในช่วงฤดูแล้งก็ตาม

----------------------------------------------------------------------

บรรณานุกรม  เทศบาลเมืองบุรีรัมย์. (ม.ป.ป.). ใน ประวัติศาสตร์เมืองบุรีรัมย์. กรมศิลปากร. (2531). ใน ปราสาทพนมรุ้ง. กรุงเทพ. กรมศิลปากร. (2540). ใน ปราสาทเมืองต่ำ. กรุงเทพ. กรมศิลปากร กองโบราณคดี. (2532). ใน แผนที่ทางโบราณคดีจังหวัดบุรีรัมย์ . โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์ การเกษตรแห่งประเทศไทย จำกัด. กรมศิลปากร กองโบราณคดี. (2532). ใน แผนที่ทางโบราณคดีจังหวัดบุรีรัมย์ . โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์ การเกษตรแห่งประเทศไทย จำกัด. กรมศิลปากร กองโบราณคดี. (2536). ใน ทำเนียบโบราณสถาณขอมในประเทศไทยเล่ม 2 จังหวัดบุรีรัมย์. กรุงเทพ: ห้างหุ้นส่วนจำกัด น่ำกังการพิมพ์. กรมศิลปากร กองโบราณคดี. (2557). โครงการสำรวจขุดแต่งและออกแบบเพื่อการบูรณะปราสาทปลาย บัด 1. ใน รายงานการแต่งขุดแต่ง - ขุดค้น ปราสาทปลายบัด 1. กระทรวงมหาดไทย. (2526). ใน ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาคจังหวัดบุรีรัมย์. จุมพล วิเชียรศิลป์. (ม.ป.ป.). ใน ภูมิศาสตร์อีสาน ใต้ภาควิชาภูมิศาสตร์ วิทยาลัยครูบุรีรัมย์ . จุมพล วิเชียรศิลป์. (2535). ใน ภูมิศาสตร์จังหวัดบุรีรัมย์. ปุราณรักษ์. (2557). โครงการสำรวจขุดแต่งและออกแบบเพื่อการบูรณะปราสาทปลายบัด 1. ใน ปุราณ รักษ์. รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง. (2551). ใน ปราสาทขอมในดินแดนไทย ความเป็นมาและข้อมูลด้านประวัติศาสตร์ ศิลปะ. กรุงเทพ: มติชน. วัฒนธรรมพัฒนาการทางประวัติศาสตร์เอกลักษณ์และภูมิปัญญาจังหวัดบุรีรัมย์. (2544). ใน คณะกรรมการประมวลเอกสารและจดหมายเหตุฯ, เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระ เจ้าอยู่หัว

สถานที่ : เขาพนมรุ้งตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ ตำบลตาเป๊ก อำเภอเฉลิมพระเกียรติ อำเภอประโคนชัย และ  อำเภอนางรอง มีระยะห่างจากทางหลวงหมายเลข 24 (โชคชัย-เดชอุดม) จากแยกบ้านตะโกโดยประมาณ  12 กิโลเมตร ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 70 กิโลเมตร เป็นภูเขาไฟหินบะซอลต์แบบกรวยที่ดับสนิทแล้ว

จังหวัด : บุรีรัมย์ อำเภอ : เฉลิมพระเกียรติ ตำบล : ตาเป๊ก